Fiil Çekimi

Fiil Çekimi

Fiillerin kip ve şahıs bildirecek biçimde düzenlenmesine denir. Bir çekimde kip mutlaka bulunur, ancak şahıs bazen bulunmayabilir. Çekimin daha iyi anlaşılabilmesi için “kip, zaman, şahıs” kavramlarının bilinmesi gerekir.

 

Fillerde Kip

 

Eylemlerin bir hareketi, oluşu, durumu ortaya koyuşu farklı şekillerde olur. Bazen bunlar bir başkasına haber verme şeklinde aktarılır, bazen bir koşula bağlanır, bazen istenen bir durum anlatılır. Buna fiilin kipi denir.

 

Türkçe’de kipler iki grupta incelenir. Bunlar haber kipleri ve dilek kipleridir.

 

1. Haber (Bildirme) Kipleri

 

Fiilin çekiminde kesin bir zaman ifadesi varsa, fiil haber kipindedir. Biz bunu fiilin çekimini adlandırırken açıklarız aslında. Örneğin; “gelecek” fiilinin çekimini söylerken “gelecek zamanla çekimlenmiş” deriz. İşte çekimi adlandırırken “zaman” ifadesini kullanıyorsak fiilin kipi “haber kipi”dir.

 

Bu kipin beş çekimi vardır. Bunları çekimleriyle birlikte gösterelim.

 

a. Bilinen Geçmiş Zaman (-di’li)

 

Eylemin yapılışının kesin olarak bilindiğini gösterir.

I. Tekil Şahıs                        al - dı - m

II. Tekil Şahıs                       al - dı - n

III. Tekil Şahıs                      al - dı

I. Çoğul Şahıs                       al - dı - k

II. Çoğul Şahıs                      al - dı - nız

III. Çoğul Şahıs                     al - dı - lar

                                            fiil  kip eki  şahıs eki

 

Görüldüğü gibi fiiller altı şahsa göre çekimlenir. Bundan sonraki çekimlerimizde sadece örnekleri yazacağız; şahıs sırasını siz bu örneğe göre belirleyin.

 

b. Öğrenilen Geçmiş Zaman

 

Bildirilen işin yapıldığını, başkasından duyma şeklinde ifade eden çekimdir.

al - mış - ım                      al - mış - ız

al - mış - sın                    al - mış - sınız

al - mış                           al - mış - lar

“-miş” eki her zaman başkasından duyulma anlamı taşımayabilir.

“Elin kanamış, ne yaptın yine?”

cümlesinde “-mış” eki görülen bir durumu anlatmaktadır.

 

“Sıcak sobanın başında uyuyakalmışım.”

cümlesinde ise sonradan farkına varılan bir durum anlatılmaktadır.

 

c. Şimdiki Zaman

 

Eylemin söylendiği anla yapıldığı ânın bir olduğunu gösterir.

Çalış - (ı)yor - um                    Çalış - (ı)yor - uz

Çalış - (ı)yor - sun                   Çalış - (ı)yor - sunuz

Çalış - (ı)yor                           Çalış - (ı)yor - lar

Parantez içinde gösterilen ses, ünlüyle biten fiillerde görülmez: “uyu - yor”

 

Fiile şimdiki zaman anlamı veren, hatta “-yor” ekinden daha kesin bir biçimde “işin üzerinde olma” anlamını veren bir diğer ek de “-makta, -mekte” ekidir. Mastar ekiyle “-de” hal ekinin kaynaşmasından oluşan bu ek günümüzde tamamen şimdiki zaman anlamı veriyor.

Gel - mekte - y - im

Gel - mekte - sin

Gel - mekte

Gel - mekte - y - iz

Gel - mekte - siniz

Gel - mekte - ler

 

Hatta bazı kullanımlarda bu ekin “-mada, -mede” şekillerine dönüştüğü görülür.

“Ölüm indirmede gökler, ölü püskürmede yer”

dizesinde altı çizili fiiller bu şekilde çekimlenmiştir.

 

d. Gelecek Zaman

Eylemin, söylendiği andan sonra yapılacağını ifade eder.

Sor - acak - ım (soracağım)

Sor - acak - sın

Sor - acak

Sor - acak - ız (soracağız)

Sor - acak - sınız

Sor - acak - lar

 

e. Geniş Zaman

 

Fiilin herhangi bir zamanda yapılabildiğini gösterir.

Koş - ar - ım

Koş - ar - sın

Koş - ar

Koş - ar - ız

Koş - ar - sınız

Koş - ar - lar

 

2. Dilek (isteme) Kipleri

 

Bu kiplerde zaman anlamı yoktur. Örneğin; “gitmeliyim” sözünde bu işin ne zaman yapılacağı değil, gitmenin arzu edildiği anlatılmak isteniyor. Dilek kiplerinin dört çekimi bulunuyor.

 

a. Gereklilik Kipi

 

Eylemin yapılması gerektiğini anlatan kiptir. Bazen cümleye ihtimal anlamı da katabilir. Ancak daha çok zorunluluk bildirir.

 

Sor - malı - y - ım

Sor - malı - sın

Sor - malı

Sor - malı - y - ız

Sor - malı - sınız

Sor - malı - lar

“Bu yazıyı iki saatte bitirmeliyim.” cümlesinde gereklilik,

“Şimdiye dek eve gelmiş olmalı.” cümlesinde ihitimal anlamı verir.

 

b. Şart Kipi (Dilek- Koşul)

 

Bazı cümlelerde dilek, bazılarında koşul anlamı katan fiil çekimidir.

Bul - sa - m

Bul - sa - n

Bul - sa

Bul - sa - k

Bul - sa - nız

Bul - sa - lar

“Şu okul bir bitse de rahatlasak.” cümlesinde istek,

“Kapıyı açsa beni görecekti.” cümlesinde koşul anlamı verir.

 

c. İstek Kipi

 

Eskiden çok kullanılan ancak günümüzde oldukça sınırlı bir kullanım alanı bulunan fiil kipidir. “-a, -e” eki kullanılarak yapılır.

Bil - e - y - im (-eyim)

Bil - e - sin

Bil - e

Bil - e - lim

Bil - e - siniz

Bil - e - ler

Bunlardan en çok birinci tekil ve birinci çoğul şahıslar kullanılır.

“Son yazdığım şiiri getireyim.”

“Anlat da neler olduğunu, biz de bilelim.”

cümlelerinde bu kipi görüyoruz.

 

d. Emir Kipi

 

Eylemin yapılması gerektiğini buyruk şeklinde bildiren çekimdir. Birinci tekil ve birinci çoğul şahsın emir çekimi yoktur. Emir kipinin çekimi şahıs ekleri ile yapılır.

gel            gel - in (gel - iniz)

gel - sin     gel - sin - ler

Görüldüğü gibi emir kipinin birinci tekil ve birinci çoğul şahıslarında çekimi yoktur.

“Yarın bize biraz erken gel.”

“Çıkın odadan hepiniz.”

cümlelerinde altı çizili fiiller emir kipiyle çekimlenmiştir.

 

Fiil Çekimlerinde Olumsuzluk

 

Fiillerin olumsuz biçimleri, kip eklerinden önce “-ma, -me” olumsuzluk ekinin getirilmesiyle yapılır.

Koş - tum ® Koş - ma - dı - m.

Gel - miş - sin ® Gel - me - miş - sin

Bırak - acak ® Bırak - ma - y - acak

Sor - malı - y - ım ®  Sor - ma - malı - y - ım

Olumsuz çekimde tek özel durum, geniş zamanın çekiminde görülür.

Bunda olumsuzluk eki, zaman eki ve şahıs eki tamamen kaynaşmış durumdadır.

Bil - ir - im

Bil - ir - sin

Bil - ir

Bil - ir - iz

Bil - ir - sin - iz

Bil - ir - ler     

Bil - mem

Bil - mezsin

Bil - mez

Bil - meyiz

Bil - mezsiniz

Bil - mezler

 

Fiil Çekiminde Soru

 

Fiil çekiminin soru şekli “mı, mi” ile yapılır. Buna soru eki diyenler olduğu gibi soru edatı diyenler de vardır. Fiil çekiminde “mi” bazen kip ekiyle şahıs eki arasında, bazen şahıs ekinden sonra gelir.

Geldin

Gelmişiz

Geliyorsun

Gelmeliyim

Gitsek

Gideyim          

Geldin mi?

Gelmiş miyiz?

Geliyor musun?

Gelmeli miyim?

Gitsek mi?

Gideyim mi?

 

yukarıdaki çekimlerde şahıs ekinden sonra diğerlerinde kip ve şahıs ekleri arasına girmiştir.

Yorum Yaz